هوش هیجانی چیست ؟ چگونه زندگی ما را تغییر می دهد ؟

هوش هیجانی یا EQ یکی از انواع هوش است که نقش کلیدی در کیفیت زندگی روزمره انسان ها دارد. این مهارت شاید در هیچ جایی به افراد آموزش داده نشود، اما نقش آن در زندگی ما از هر دانشی مهمتر است. در دنیای امروز موفقیت افراد تنها وابسته به میزان هوش ذهنی و IQ آن ها نیست، بلکه در کنار آن داشتن هوش هیجانی و عاطفی بالا عامل مهمی برای موفقیت در جنبه های مختلف زندگی است. 

هوش هیجانی چیست ؟ 

هوش هیجانی یکی از موضوعات مهم در حوزه روانشناسی و علوم شناختی است که به توانایی شناخت و درک احساسات خود و دیگران گفته می شود. به عبارت دیگر هوش هیجانی آگاهی از آنچه در درونمان می گذرد و توانایی مدیریت آن برای ایجاد روابط سالم تر و تصمیم گیری های خردمندانه تر می باشد. هوش هیجانی به ما کمک می کند که در لحظه های پر از تنش و موقعیت های مختلف به جای واکنش های تند و احساسی، تصمیمات آگاهانه تری بگیریم و بتوانیم به شکل صحیحی با آن برخورد کنیم. 

در واقع این هوش مهارتی است که موجب می شود از دل بحران ها فرصت های جدید بسازیم و در درگیری بین احساس و منطق تصمیم گیری عاقلانه و خردمندانه تری داشته باشیم و بتوانیم ارتباط موثری را با دیگران برقرار کنیم.

اهمیت و نقش هوش هیجانی در موفقیت های فردی و اجتماعی

افرادی که از هوش هیجانی بالاتری برخوردار هستند، احساسات خود را به درستی می شناسند، آن ها را کنترل می کنند و در عین حال نسبت به احساسات دیگران درک و همدلی دارند. این افراد علاوه بر موفقیت در روابط خانوادگی و اجتماعی خود عملکرد بهتری در محیط های شغلی، تحصیلی و اجتماعی از خود بروز می دهند. هوش هیجانی بر ابعاد مختلف زندگی انسان اثر می گذارد که در ادامه به بررسی آن می پردازیم.

• سلامت روان 
• سلامت جسمانی
• رشد و توسعه فردی
• عملکرد شغلی
• روابط اجتماعی و ارتباطات

تاثیر هوش هیجانی بر سلامت روان 

هوش هیجانی ارتباط مستقیمی با سلامت روان دارد. افرادی که از EQ بالاتری برخوردار هستند، کمتر دچار استرس، افسردگی و خشم کنترل نشده می شوند و از سلامت روانی بیشتری برخوردار هستند. هوش هیجانی بالا باعث کنترل جریانات ذهنی می شود و در نتیجه فرد می تواند با فشارهای روانی کنار بیاید و احساسات منفی خود را  به شکلی مناسب تری بیان کند، به همین دلیل است که افراد مختلف در برابر یک موقیعت یکسان و مشترک، واکنش های متفاوتی از خود نشان می دهند. هرچه واکنش روحی و روانی فرد شدیدتر باشد، از هوش هیجانی کمتری برخوردار است. هوش هیجانی در افراد با گذشت زمان و کسب تجربه های فردی افزایش و رشد پیدا می کند.

تاثیر هوش هیجانی بر سلامت جسمانی 

هوش هیجانی علاوه بر تاثیر در سلامت روان بر سلامت جسمانی نیز بسیار اثرگذار است. افرادی که بیشتر دچار استرس می شوند معمولا قادر به کنترل و مدیریت احساسات خود نیستند و این استرس و اضطراب سبب تضعیف سیستم ایمنی و همچنین افزایش فشار خون می شود و خطر حملات قلبی را افزایش می دهد. بررسی های انجام شده نشان می دهد که افرادی که از هوش هیجانی بالایی برخوردار هستند، کمتر از دیگران در معرض ابتلا به بیماری های قلبی و بیماری های مزمن قرار می گیرند و همچنین تاثیر بسیار مهمی در کنترل بهتر دیابت دارد.

اهمیت هوش هیجانی بر رشد و توسعه فردی 

 هوش هیجانی یکی از اصول مهم در رشد شخصیتی و خود شناسی است. افرادی که از هوش هیجانی بالایی برخوردار هستند، نقاط ضعف و قوت خود را بهتر می شناسند و توانایی بیشتری برای حل مسئله و مقابله با چالش های زندگی دارند و تصمیمات عاقلانه تری می گیرند و از انجام واکنش های هیجانی و نسنجیده پرهیز می کنند. این آگاهی موجب رشد شخصی و توسعه فردی در آن ها می شود.

اثر هوش هیجانی بر عملکرد شغلی 

 امروزه داشتن مهارت های فنی برای رسیدن به موفقیت به تنهایی کافی نیست و داشتن مهارت های ارتباطی، مدیریت هیجانات و کنترل استرس و همکاری گروهی در محیط های کاری اهمیت زیادی دارند. هوش هیجانی بالا به افراد کمک می کند تا پیچیدگی های اجتماعی محل کار را مدیریت کنند، محیط کاری مثبت تری بسازند، انگیزه بدهند و در شرایط  و موقعیت های بحرانی تصمیم های هوشمندانه و خردمندانه تری بگیرند. به طور کلی افرادی که دارای هوش هیجانی بالاتری هستند در محیط کاری مشارکت بیشتری دارند و سریع تر از دیگران رشد و پیشرفت می کنند.

روابط اجتماعی و ارتباطات 

هوش هیجانی نه تنها در سطح فردی بلکه در سطح اجتماعی، در ایجاد روابط اجتماعی و ارتباطات افراد نقش بسیار موثری را دارد. افراد با هوش هیجانی بالا توانایی بیشتری در ایجاد و حفظ روابط اجتماعی دارند و با کنترل و مدیریت احساسات خود می توانند ارتباطات موثری را در زندگی شخصی و روابط اجتماعی خود داشته باشند. جوامعی که افراد آن از نظر هیجانی هوشمندتر هستند، از میزان خشونت، سوءتفاهم و تعارض های بین فرهنگی کمتری رنج می برند.

هوش ذهنی  IQدر برابر هوش هیجانی  EQ ؛ درک تفاوت ها و اهمیت هر کدام در زندگی 

هوش همیشه به عنوان یکی از شاخص های اصلی موفقیت انسان مورد توجه قرار می گیرد. آی کیو و ایکیو هر دو نوعی از هوش هستند که هر کدام جنبه های کاملا متفاوتی از توانایی های انسان را به نمایش می گذارند.

 آی کیو یا بهره هوشی نشان دهنده توانایی های شناختی و ذهنی افراد است که به فرد امکان توانایی تحلیل و حل مسئله، درک، تفکر و یادگیری مطالب جدید را می دهد. در مقابل ایکیو یا هوش هیجانی به توانایی فرد در شناخت، درک و کنترل احساسات خود و دیگران مربوط می شود. این ویژگی به افراد این امکان را می دهد تا در شرایط  دشوار آرامش خود را حفظ کنند و رفتار هوشمندانه تری نشان دهند. از جمله تفاوت های اصلی میان IQ و EQ در این است که تمرکز آی کیو بیشتر بر تفکر و یادگیری است و ایکیو بر احساسات و ارتباطات اجتماعی تاکید دارد. افرادی که بهره هوشی بالایی دارند معمولا در آزمون ها و مشاغلی که نیاز به تحلیل و مهارت های فنی دارند موفق تر عمل می کنند.

 با این وجود بررسی های انجام شده نشان می دهد که بسیاری از این افراد با داشتن بهره هوشی بالا در برقراری ارتباط موثر با دیگران دچار چالش می شوند و در مقابل افرادی که از بهره هوشی متوسطی برخوردارند اما هوش هیجانی بالایی دارند در محیط کار یا زندگی شخصی خود از افرادی که آی کیو بالاتری دارند موفق تر عمل می کنند. 

از جمله تفاوت های دیگری که میان این دو هوش وجود دارد، به این ترتیب است که IQ تقریباً ثابت و ژنتیکی است. در حالی که EQ مهارتی متغییر و اکتسابی است که با تمرین، خودآگاهی و یادگیری با گذشت زمان و افزایش سن افزایش پیدا می کند. 

به طور کلی می توان گفت که آی کیو و ایکیو دو هوش مکمل یکدیگرند که برای رسیدن افراد به موفقیت به تنهایی کافی نیستند، اما در کنار هم و با هماهنگی و تعادل میان عقل و احساس می توان در مسیر رشد فردی، شغلی و اجتماعی به دستاوردهای پایدارتر و بیشتری رسید.

ارکان اصلی هوش هیجانی

هوش هیجانی مجموعه ای از مهارت های درونی و بین فردی است که در داشتن یک زندگی عاطفی و اجتماعی متعادل به ما کمک می کند و مفهومی چند بعدی دارد. هوش هیجانی به شناخت احساسات محدود نمی شود، در دهه 1990 میلادی  دانیل گلمن روانشناس مشهور آمریکایی برای هوش هیجانی پنج مولفه اصلی معرفی کرد که هر کدام نقش پررنگ و مهمی در شکل گیری توانایی های هیجانی انسان دارند و این مولفه ها با یکدیگر در تعامل هستند. در ادامه به بررسی این ارکان می پردازیم.

• آگاهی و شناخت خویشتن
•  خود کنترلی 
• انگیزه درونی
•  درک و همدلی
• مهارت های اجتماعی

آگاهی و شناخت خویشتن 

نخستین گام در پرورش هوش هیجانی خود آگاهی و خویشتن شناسی است. بسیاری از تنش ها و سوء تفاهم های روزمره به علت نداشتن خودآگاهی اتفاق می افتد. زمانی که فرد از احساسات و انگیزه های درونی خود، ناآگاه است، رفتار های نسنجیده و عجولانه همراه با واکنش های افراطی از خود نشان می دهد. با افزایش خودآگاهی و خویشتن شناسی می توانیم درک عمیق تری از خود و دیگران داشته باشیم و این شناخت سبب می شود که احساسات خود را بپذیریم و مسئولیت رفتارمان را قبول کنیم. بدون خودآگاهی هیچ نوع رشد فردی پایدار نخواهد بود، زیرا هر تغییری که از درون آغاز نشود موقتی و سطحی خواهد بود.

تاثیر خود کنترلی بر هوش هیجانی

خود کنترلی دومین گام موثر در مسیر رشد هوش هیجانی است. خود مدیریتی و خود کنترلی مهارت آرامش و حفظ تعادل در زندگی است و به معنی توانایی فرد در کنترل و مدیریت هیجان ها و بحران های زندگی می باشد. افرادی که از خود کنترلی بالایی برخوردار هستند، در برابر فشار های بیرونی مقاومت بیشتری از خود نشان می دهند و میان احساسات و واکنش خود تعادل ایجاد می کنند. این رفتار نشانه ای از بلوغ عاطفی و توانایی در مدیریت خود است. در واقع خود کنترلی هنر تبدیل هیجان به خرد است و به انسان این قدرت را می دهد که در شرایط سخت و دشوار زندگی، آرامش خود را حفظ کند و تصمیم هایی بگیرد که با هدف ها و ارزش های او همخوانی و هم سویی داشته باشد.

انگیزه درونی 

 انگیزه درونی یکی از مولفه های اصلی در هوش هیجانی می باشد. انگیزه درونی همان میل و اشتیاق و علاقه قلبی است که موجب می شود فرد صرف نظر از سختی ها، در مسیر رشد با پشتکار راهش را ادامه دهد و در واقع نیرویی است که انسان را از درون به تلاش و ادامه مسیر هدایت می کند. افرادی که انگیزه درونی قوی دارند معمولاً از سطح شادی و رضایت بالاتری در زندگی خود برخوردار هستند، زیرا فعالیت های روزانه آنها با ارزش ها و باور هایشان هماهنگ می باشد.

تاثیر درک و همدلی بر هوش هیجانی

درک و همدلی یکی از مهارت های مهم در تنظیم روابط اجتماعی است و یکی از اثرگذارترین مؤلفه های هوش هیجانی می باشد. همدلی کردن یعنی دیدن، شنیدن و درک متقابل افراد بدون قضاوت و پیش داوری آن ها. این ویژگی کیفیت روابط، رفتار ها و تصمیم گیری ها را در افرادی که هوش هیجانی بالایی دارند، افزایش و ارتقا می دهد. همدلی ارتباط بسیار نزدیکی با خودآگاهی دارد. افرادی که توانایی کنترل و مدیریت احساسات و هیجانات خود را دارند، بهتر می توانند احساسات دیگران را نیز درک کنند و مشکلات را با کمترین تنش برطرف کنند و تعاملات سازنده تری را از خود نشان دهند. قدرت درک و همدلی یکی از مولفه های اصلی برای موفقیت در هر فرد می باشد و در واقع یکی از عمیق ترین نشانه های بلوغ هیجانی و انسانی است که جایگاه ویژه ای در ساختار هوش هیجانی دارد.

مهارت های اجتماعی 

 مهارت های ارتباطی یکی از کاربردی ترین و مهم ترین گام ها در پرورش هوش هیجانی می باشد. داشتن مهارت اجتماعی بالا موجب افزایش کیفیت تعاملات انسانی و موفقیت در محیط های کاری، اجتماعی و خانوادگی افراد  می شود. مهارت های ارتباطی شامل دو بخش اصلی بیان موثر و شنیدن موثر هستند که افراد دارای این مهارت و ویژگی، توانایی شنیدن فعال و پرهیز از قضاوت و قطع کردن صحبت دیگران را دارند و می توانند با استفاده از لحنی مناسب و متعادل خواسته های خود را توضیح دهند و مرز های شخصی خود را به صورت روشن و شفاف مشخص کنند و به دیدگاه ها و احساسات دیگران حتی زمانی که با آن ها موافق نیستند، احترام بگذاند. در نهایت داشتن مهارت های اجتماعی یکی از مؤلفه های اصلی هوش هیجانی است که زمینه ساز صمیمیت، رشد و موفقیت افراد در تمام ابعاد زندگی می شود.

راهکارهای موثر و کاربردی برای تقویت هوش هیجانی

هوش هیجانی مهارتی اکتسابی و قابل تغییر است که با تمرین، آگاهی و آموختن می توان آن را تقویت و ارتقا داد. میزان هوش هیجانی در بدو تولد در افراد مختلف، متفاوت می باشد و در بعضی از افراد به صورت طبیعی بالاتر می باشد، اما همه افراد می توانند در طول زندگی خود با کنترل و مدیریت واکنش ها و شناخت هیجانات خود و تقویت مهارت های ارتباطی خود هوش هیجانی شان را  رشد و افزایش دهند. رشد و پرورش هوش هیجانی فرآیندی تدریجی می باشد که با تقویت خودآگاهی و خود کنترلی و درک و همدلی می توان آن را بهبود و ارتقاء داد. همچنین با افزایش تاب آوری هیجانی، بهبود مدیریت روابط، ایجاد انگیزه درونی، تمرین و استمرار می توان هوش هیجانی را در خود تقویت کرد. 

سخن آخر

توانایی کنترل احساسات و داشتن روابط  سازنده و موثر با دیگران یک ضرورت حیاتی است که نه تنها منجر به ایجاد صلح درونی در افراد می شود، بلکه محیط اطراف او را آرام تر و قابل اعتمادتر می کند. با تقویت هوش هیجانی علاوه بر افزایش کیفیت زندگی، مهارت زندگی کردن نیز در فرد  تقویت می شود و موجب موفقیت و شکوفایی افراد در زندگی می شود.