دروغگویی یکی از پدیده های پیچیده انسانی وعادت های ناخودآگاه و مخربی است که از گذشته در جوامع بشری وجود داشته و ریشه های عمیقی دارد. تقریبا همه ی افراد در طول زندگی خود، یک مرتبه دروغ گفته اند، اما تفاوت بسیار بزرگی بین شخصیت دروغگو و افرادی که به ندرت دروغ می گویند است. افرادی که دائما دروغ می گویند، تصور می کنند که دروغ کوچک آن ها به کسی آسیب نمی رساند، در حالی که دروغگویی تاثیرات گسترده ایی بر روابط می گذارد و سبب تخریب اعتماد و صمیمیت می شود. نکته قابل توجه در رابطه با دروغگویی این است که هر چه افراد بیشتر دروغ بگویند، انجام این کار برایشان آسان تر خواهد بود و این عمل سبب تغییر رفتار افراد می شود. شناخت دلایل و نشانه های دروغگویی به افراد کمک می کند که در روابط خود با دیگران به صورت هوشمندانه تر رفتار کنند و از خود در برابر فریبکاری دیگران محافظت نمایند.
چرا افراد دروغ می گویند ؟
دروغگویی از دروغ های کوچک مصلحتی تا دروغ های بزرگ، بخشی از تجربه انسانی است. افراد دروغگو کسانی هستند که دروغگویی بخش جدایی ناپذیری از رفتارشان شده است و بیشتر اوقات بدون پشیمانی و با برنامه ریزی قبلی دروغ می گویند. دلایل و انگیزه های افراد از دورغگویی بسیار متنوع و متفاوت می باشد و می تواند ریشه در نیاز های روانشناختی، تکاملی و اجتماعی افراد داشته باشد. شناخت و درک این دلایل می تواند به شناخت عمیق تر شخصیت دروغگو کمک کند. در ادامه به بررسی عوامل دروغگویی در افراد می پردازیم.
- اختلالات شخصیتی از عوامل دروغگویی
- فرار از مجازات و محافظت از خود و دیگران
- تقلید از دیگران و الگوهای رفتاری نا مناسب در خانواده
- دروغگویی براساس منفعت طلبی
- عزت نفس و اعتماد به نفس پایین
- جلب توجه و تحت تاثیر قرار دادن دیگران با دیگران
اختلالات شخصیتی از عوامل دروغگویی :
وجود اختلالات شخصیتی در افراد از جمله اختلال شخصیتی خودشیفته و اختلال شخصیتی ضد اجتماعی ممکن است باعث دروغگویی مزمن شوند. افراد مبتلا به اختلال شخصیتی ضد اجتماعی برای کنترل و سوء استفاده از دیگران بدون احساس گناه یا پشیمانی دروغ می گویند و افراد مبتلا به اختلال شخصیت خودشیفته برای دریافت تایید و تحسین دیگران دروغ می گویند.این گونه افراد نیاز به درمان های تخصصی دارند.
فرار از مجازات و محافظت از خود و دیگران :
بسیاری از افراد برای جلوگیری از ناراحتی، رنجش و آسیب دیگران دروغ مصلحتی و یا به اصطلاح دروغ سفید می گویند، این دروغ ها می تواند برای فرار از عواقب منفی مانند تنبیه، سرزنش و قضاوت دیگران باشد. دروغگویی از این نوع بیشتر در خانواده های سخت گیر یا محیط های پرتنش و استرس زا دیده می شود.
تقلید از دیگران و الگو های رفتاری نامناسب در خانواده :
الگوبرداری از اطرافیان و محیط خانوادگی، فرهنگ و تربیت نادرست خانواده نقش مهمی درایجاد و شکل گیری این رفتار دارد. افرادی که در محیط های خانوادگی یا اجتماعی پرورش یافته اند که در آن دروغ گفتن طبیعی و گاهی اوقات ضروری است و دروغ گفتن به عنوان بهانه ای برای حل مشکلات صورت می گیرد، بیشتر احتمال دارد که خود نیز دروغ بگویند.
دروغگویی براساس منفعت طلبی :
بعضی از افراد برای دستیابی به منافع مالی و به دست آوردن امتیازات، قدرت یا موقعیت های اجتماعی به صورت آگاهانه و برنامه ریزی شده دروغ می گویند.
عزت نفس و اعتماد به نفس پایین :
گاهی اوقات افرادی که از اعتماد به نفس و عزت نفس پایینی برخوردارند، برای ترس از قضاوت شدن یا شکست خوردن مجبور به دروغگویی می شوند. آن ها برای جبران کمبودهای درونی خود و خوب جلوه دادن شرایط به دروغگویی متوسل می شوند.
جلب توجه و تحت تاثیر قرار دادن دیگران با دروغگویی :
گاهی افراد برای اینکه بر دیگران تاثیرگذار باشند و خود را فردی جذاب و مقتدر نشان دهند دروغ می گویند. آن ها برای اینکه مهم به نظر برسند و دیگران تحسینشان کنند، به دروغگویی روی می آورند. به طور مثال در توانایی ها یا موفقیت هایشان اغراق می کنند و این حس برتری طلبی آن ها را به سمت دروغ گفتن سوق می دهد. آن ها به دلیل احساس ناکافی بودن با اغراق و ساختن موفقیت های غیر واقعی، سعی می کنند که خودشان را موفق تر و یا خاص تر از دیگران نشان بدهند.
انواع دروغگویی
دروغگویی شامل انواع و اشکال مختلفی است، که هر کدام ویژگی های خاص خود را دارند. تشخیص انواع دروغگویی به ما کمک می کند تا با این مسئله برخورد بهتری داشته باشیم.
- دروغ سفید
- دروغ دفاعی
- تملق و چاپلوسی
- دروغ پنهان کاری
- دروغ عمدی و فریبکارانه
- دروغ عادتی
- دروغ ساختگی
دروغ سفید :
به دروغ هایی که افراد برای محافظت از خود یا احساسات دیگران و جلوگیری از ناراحتی یا تنش می گویند و معمولاً آسیب جدی به کسی وارد نمی کند، دروغ سفید می گویند. به عنوان مثال دروغی که فرد هنگام دیر رسیدن به یک قرار ملاقات می گوید و برای دیر رسیدن بهانه می آورد دروغ سفید می گوییم. دروغ سفید شاید در ابتدا بی اهمیت به نظر بیاید، اما در طول زمان موجب از بین رفتن اعتماد بین افراد می شود و در نتیجه ارتباطات فرد با دیگران را دچار مشکل می کند. تکرار دروغ های سفید می تواند باعث ایجاد فاصله و افزایش شک و تردید در دیگران نسبت به فرد دروغگو شود.
دروغ دفاعی :
دروغی که افراد برای محافظت از خود یا پنهان کردن اشتباهات و جلوگیری از مجازات شدن می گویند، دروغ دفاعی گفته می شود. افراد با گفتن دروغ های دفاعی به دنبال ساده ترین راه برای خروج از احساس خطر، تنبیه و مجازات هستند.
تملق و چاپلوسی :
تملق و چاپلوسی یکی از رایج ترین شیوه های دروغگویی است. چاپلوسی در واقع تعریف و تمجید بیش از حد و غیر واقعی است که با دروغگویی همراه می شود و مستلزم اغراق در حقیقت است. به همین علت مردم نسبت به چاپلوسی بدبین هستند. گاهی افراد برای نزدیک شدن به یک فرد و جلب توجه و اعتماد او به چاپلوسی رو می آورند و یا اینکه برای کسب منفعت شخصی خود مانند به دست آوردن پول، مقام یا جایگاه اجتماعی بالاتر، تملق و چاپلوسی می کنند.
دروغ پنهان کاری :
در پنهان کاری فرد همه حقیقت را بیان نمی کند و بخشی از اطلاعات را به صورت عمدی حذف می کند، تا بتواند برداشت متفاوتی را در ذهن طرف مقابل خود ایجاد کند. پنهانکاری با دروغ مستقیم و آشکار متفاوت است، زیرا در دروغ آشکار فرد خلاف حقیقت را بیان می کند، اما در پنهانکاری فرد صرفاً اطلاعات درست را از دسترس خارج می کند و آنها را مخفی می نماید.
دروغ عمدی و فریبکارانه :
دروغ عمدی یا فریبکاری زمانی رخ می دهد که فرد سعی می کند، با ایجاد باور ها و تحلیل های اشتباه، دیگران را گمراه کند و به صورت کاملاً عمدی حقیقت را پنهان یا تغییر دهد. هدف از فریبکاری ایجاد تصویری متفاوت از واقعیت است. فرد فریبکار باعث می شود که دیگران بر اساس اطلاعات غلط و ساختگی او تصمیم گیری کنند. در نتیجه می تواند عواقب جدی و آسیب زننده ای در روابط افراد به وجود آورد و آن ها را تحت تاثیر قرار دهند.
دروغ عادتی :
در این نوع دروغگویی فرد به صورت مداوم و بدون دلیل خاص و مشخصی حتی در مسائل ساده و جزئی هم دروغ می گوید. در این حالت، دروغگویی می تواند به دلیل اختلالات شخصیتی و روانشناختی رخ بدهد، که فرد به صورت ناخودآگاه و بیمارگونه اقدام به دروغگویی می نماید. این نوع از دروغگویی نه تنها برای فرد منفعتی ندارد بلکه به او آسیب هم می زند و فرد دروغگو برای ایجاد تصویر بهتری از خود به صورت مداوم دروغ می گوید.
دروغ ساختگی :
دروغ ساختگی در واقع اطلاعات غلط یا تخیلی هستند که فرد دروغگو به دیگران ارائه می دهد، در صورتی که از صحت و درستی این اطلاعات نه تنها اطمینان ندارد، بلکه ممکن است روایتی متفاوت از حقیقت را بیان کند. دروغ های ساختگی باعث گسترش شایع پراکنی می شوند. فرد دروغگو با ایجاد دروغ های ساختگی و انتشار اطلاعات غلط سبب می شود که دیگران به اشتباه به او اعتماد کنند و در نتیجه شهرت و موقعیت افراد را تحت تاثیر قراربدهد.
پیامد ها و اثرات دروغگویی
دروغگویی می تواند آسیب های جدی به سلامت روان و روابط افراد وارد کند و منجر به پیچیده شدن مسائل و بی ثباتی در تصمیمات فرد شود و به صورت کلی در زندگی فردی و اجتماعی افراد تاثیرات کوتاه مدت و بلند مدتی را به وجود آورد. دروغگویی علی الخصوص در روابط نزدیک تاثیرات مخرب و جبران ناپذیری ایجاد می کند و سبب می شود که افراد در این گونه روابط احساس امنیت و آرامش نداشته باشند. از جمله آثار و پیامد های دروغگویی به موارد زیر می توان اشاره کرد:
- احساس گناه و عذاب وجدان از دروغگویی
- افزایش اضطراب و استرس
- اثر دروغ بر از بین رفتن اعتماد
- از بین رفتن عزت نفس
- تخریب روابط و ایجاد فاصله با دروغگویی
- افزایش بحث و درگیری
- وابستگی به دروغگویی
احساس گناه و عذاب وجدان از دروغگویی :
احساس گناه و عذاب وجدان به خصوص در مورد دروغ هایی که به دیگران صدمه و آسیب می رساند، در فرد دروغگو ایجاد می شود. اکثر افراد صداقت و راستی را از ارزش ها و باور های درونی خود می دانند که دروغ باعث ایجاد تضاد در این ارزش ها می شود. احساس عذاب وجدان یک زنگ خطر سالم برای افراد است که به آن ها گوشزد می کند که مسیر را اشتباه رفتند و کسانی که احساس گناه یا عذاب وجدان در رابطه با دروغگویی خود ندارند معمولا یا در دروغگویی غرق شده اند و یا دچار اختلالات شخصیتی هستند.
افزایش اضطراب و استرس :
وقتی فردی دروغ می گوید بدن و ذهنش به صورت ناخودآگاه در حالت اضطراب و آماده باش قرار می گیرد. ترس از برملا شدن حقیقت برای فرد دروغگو سبب ایجاد اضطراب و استرس می شود. حتی اگر دروغی که فرد می گوید برملا نشود، فرد همیشه نگران روشن شدن حقیقت است و این استرس بر روی آرامش ذهنی و سلامت جسمانی او تاثیرات منفی می گذارد و برای فرد دروغگو یک بار روانی سنگین ایجاد می کند.
اثر دروغ بر از بین رفتن اعتماد :
یکی از مهمترین و خطرناک ترین عواقب دروغگویی از بین رفتن حس اعتماد است. اعتماد و صداقت یکی از پایه های اصلی و اساسی در روابط انسانی است و یک دروغ کوچک می تواند چرخه شک و بی اعتمادی را در رابطه به وجود بیاورد و شاید ماه ها و سال ها طول بکشد تا این اعتماد از دست رفته دوباره ساخته شود. دروغگویی در روابط به خصوص در روابط نزدیک مثل ازدواج گاهی موجب از بین رفتن اعتماد برای همیشه می شود.
از بین رفتن عزت نفس :
دروغگویی به مرور سبب از بین رفتن عزت نفس در افراد می شود و فرد دروغگو نسبت به خود احساس ضعف، ترس و بی ارزشی می کند و خود را لایق صداقت نمی داند. افرادی که برای جلب توجه دیگران یا فرار از قضاوت دروغ می گویند، ارزش خود را از واکنش دیگران می گیرند و همین امر باعث می شود که عزت نفس آن ها شکننده شود.
تخریب روابط و ایجاد فاصله با دروغگویی :
احترام، اعتماد و صداقت پایه های اصلی شکل گیری یک رابطه هستند و وقتی دروغ وارد رابطه ایی می شود، این پایه ها را سست می کند و زمینه فروپاشی رابطه فراهم می شود. دروغگویی در انواع روابط از جمله روابط خانوادگی، کاری و دوستی ها، باعث ایجاد شک و بدبینی و ایجاد فاصله عاطفی و عمیق میان افراد می شود.
افزایش بحث و درگیری :
دروغ به دلیل ویژگی فریبنده خود معمولاً دیر یا زود آشکار می شود و زمانی که حقیقت روشن شود، اغلب از طرف فرد مقابل واکنش همراه با خشم و اعتراض دیده می شود. این واکنش می تواند باعث بحث و حتی درگیری جدی بین افراد شود و زندگی اجتماعی فرد را به خطر بیندازد. بنابراین می توان گفت که دروغ مانند جرقه ای است که بحث و مشاجره را شعله ور می کند و روابط را در معرض خطر جدی قرار می دهد.
وابستگی به دروغگویی :
از جمله پیامد ها و عواقب دروغگویی در افراد وابستگی به دروغگویی است. به این معنا که فرد حتی در موقعیت های عادی هم به دروغگویی روی می آورد و دروغ به عنوان یک عادت رفتاری برای او تبدیل می شود، که ترک آن برایش دشوار خواهد بود. وابستگی به دروغگویی شاید در ابتدا یک رفتار گذرا به نظر برسد، اما زندگی فرد را از نظر عاطفی و اجتماعی تحت تاثیر قرار می دهد.
چگونه با افراد دروغگو برخورد کنیم ؟
پدیده دروغگویی در جوامع امروزی امری شایع است، که شناخت راه های درست و منطقی برای برخورد با افراد دروغگو اهمیت زیادی دارد. برای برخورد صحیح با افراد دروغگو لازم است که دلایل و ریشه های دروغگویی در فرد شناخته شود تا بتوان برخوردی مناسب و سنجیده داشته باشیم. برخورد صحیح با فرد دروغگو موجب مدیریت و کنترل این موقعیت می شود و روابط را از آسیب بیشتر محافظت می کند. از جمله راهکار های برخورد با فرد دروغگو می توان به مواد زیر اشاره کرد.
- حفظ آرامش در برابر دروغگو
- تشویق به راستگویی و صداقت
- ایجاد فضایی امن برای بیان واقعیت
- مشخص کردن عواقب و پیامد های دروغگویی
- تعیین مرزبندی برای برخورد با افراد دروغگو
- برخورد قاطع درصورت تکرار
- درمان حرفه ای دروغگویی
حفظ آرامش در برابر دروغگو :
شنیدن دروغ معمولاً باعث ایجاد خشم و ناراحتی می شود. اکثر اوقات واکنش های شدید و پرخاشگرانه سبب تشدید دروغگویی می شود، اگر فرد بدون کنترل احساسات و هیجانات خود در برابر دروغ واکنش نشان دهد، به جای حل مشکل، بحث و درگیری به وجود می آید. حفظ آرامش و کنترل احساسات باعث می شود که فضا برای گفتگو های صادقانه فراهم شود و زمینه سازی برای اصلاح رابطه به وجود بیاید.
تشویق به راستگویی و صداقت :
یکی از مهم ترین رویکردها در مواجهه با افراد دروغگو تشویق آن ها به راستگویی و صداقت است. بسیاری از افراد به دلیل ترس از قضاوت یا تنبیه شدن به دروغگویی متوسل می شوند. در چنین شرایطی تشویق آن ها به راستگویی می تواند آنها را به سوی صداقت سوق دهد. تشویق به صداقت سبب اصلاح رفتار فرد دروغگو و تقویت اعتماد، افزایش امنیت روانی و شکل گیری روابط سالم تر می شود. راستگویی موجب افزایش عزت نفس و احساس شجاعت در فرد می شود و فرد محیط را امن و قابل اعتماد می بیند و انگیزه بیشتری برای تکرار این رفتار پیدا می کند.
ایجاد فضایی امن برای بیان واقعیت :
یکی از روش های برخورد با فرد دروغگو ایجاد فضایی امن برای بیان واقعیت است. زمانی که فرد در یک محیط آرام و امن قرار می گیرد، احساس می کند که می تواند واقعیت را بدون ترس از قضاوت یا سرزنش بیان کند. شنیدن فعال، همدلانه و خودداری از واکنش های تند و هیجانی سبب می شود که فرد دروغگو دلیل بیشتری را برای بیان واقعیت پیدا کند. ایجاد فضایی امن که بر پایه احترام و درک متقابل باشد موجب تقویت اعتماد و کاهش اضطراب و استرس در روابط می شود.
مشخص کردن عواقب و پیامدهای دروغگویی :
مشخص کردن پیامد ها و عواقب دروغگویی یکی دیگر از روش های مهم در برخورد با افراد دروغگو است. اینکه فرد بداند دروغگویی برای او چه نتایجی را به همراه خواهد داشت، سبب می شود که در رفتار خود تجدیدنظر بیشتری داشته باشد. تعیین پیامدها و عواقب دروغگویی در واقع نوعی مدیریت رابطه بر اساس ارزش های واقعی و انسانی است و راهکاری مناسب برای اصلاح رابطه و ایجاد صداقت در ارتباطات می شود.
تعیین مرزبندی برای برخورد با افراد دروغگو :
وجود مرز های روشن و مشخص برای روابط، در برخورد با افراد دروغگو یکی از اساسی ترین راهکار ها است. زمانی که دروغگویی توسط فرد به صورت مداوم تکرار می شود و به اعتماد و آرامش روانی فرد مقابل آسیب می زند، لازم است که مرز های مشخصی در رابطه با وی تعیین شود. مرزبندی به معنای قطع ارتباط با طرف مقابل نیست، بلکه به فرد این پیام را می رساند که دروغگویی بر کیفیت رابطه آن ها تاثیر مستقیمی خواهد گذاشت. مرزبندی در روابط با افراد دروغگو موجب پیشگیری از افزایش آسیب ها می شود و فرد دروغگو را آگاه می سازد که برای ادامه رابطه باید صداقت و شفافیت داشته باشد.
برخورد قاطع در صورت تکرار :
هنگامی که فرد دروغگو با وجود آگاهی از عواقب منفی دروغگویی و با داشتن فرصت های متعدد برای اصلاح رفتار خود، همچنان بر دروغگویی اصرار دارد، لازم است که برخوردی سریع و قاطع با او صورت بگیرد. این برخورد شامل تعیین مرز های مشخص و کاهش سطح صمیمیت با وی می باشد. با انجام برخورد قاطع و صریح به فرد دروغگو اطمینان می دهیم که روابط بر پایه دروغ نمی تواند ادامه داشته باشد و برای او پیامد های منفی خواهد داشت. در برخورد قاطع باید از تحقیر یا سرزنش دوری کرد و به صورت محترمانه از ارزش های شخصی خود دفاع کرد.
درمان حرفه ای دروغگویی :
در مواردی که دروغگویی به صورت بیمارگونه اتفاق می افتد و به صورت یک عادت دائمی و حتی وابستگی رفتاری در فرد شکل می گیرد، لازم است از کمک حرفه ای و مراجعه به مشاور یا روانشناس برای درمان و اصلاح رفتار، اقدام کرد. متخصصان با استفاده از روش های علمی و درمان های مبتنی بر مهارت های رفتاری به فرد کمک می کنند تا ریشه های دروغگویی را شناسایی کند و برای اصلاح آن راهکار های عملی بیابد .کمک حرفه ای همچنین روابط آسیب دیده را بازسازی و سلامت روانی اطرافیان را حفظ می نماید.
سخن پایانی
دروغگویی پدیده ای انسانی است که ریشه های عمیق و پیامدهای روانی، اجتماعی و عاطفی گسترده ای دارد. دروغگویی موجب از بین رفتن اعتماد و ایجاد فاصله در ارتباطات می شود، مقابله با این پدیده مستلزم رویکردی چند جانبه می باشد که مهمترین آن ها، ترغیب افراد به راستگویی و صداقت است. تقویت فرهنگ راستگویی و صداقت موجب ارتقا و بهبود روابط فردی و اجتماعی و همچنین موجب افزایش اعتماد متقابل در جامعه می شود. بنابراین همواره صداقت به عنوان یک ارزش اساسی در جامعه باید مورد اهمیت و توجه قرار گیرد و آموزش و یادگیری آن از دوران کودکی در خانواده و نظام آموزشی صورت پذیرد.